Peyâmi SAFA: İYİ YAZI, KÖTÜ YAZI

Peyâmi SAFA

İYİ YAZI, KÖTÜ YAZI

İyi yazının birinci cümlesi, mevzua girmek için te­reddütsüz atılmış ilk adımdır. Arkasından gelen cümle­ler, vezinli adımlarla, sekmeden, aksamadan, sendeleme­den onu takip ’ ederler.

Kötü yazının birinci cümlesi, mevzuun eşiği önünde korku geçirir; ne içeri girebilir, ne de oradan uzakla­şabilir : Alevin etrafındaki pervane sarhoşluğu ile dört döner, kendini oraya buraya çarpar, yorulur ve sersem­leşir. Bâzen mevzuun içine girer, fakat çok durmayarak kendini dışarıya atar, başka mevzuların eşiklerine sürü­nür, bâzen de bu yabancı mevzuların câzibesine yakala­nır ve kendini oradan zor kurtarır.

İyi bir yazının ifâde kılıfı, mevzuunu bir eldiven gibi sımsıkı ve kıskıvrak içine alır, ne dışarıya bir fikir kaçı­rır/ ne içeriye fazla bir kelime sokar.

Kötü bir yazının ifâde kılıfı ya dardır, ya boldur. Dar­sa içine maksadını sığdıramaz; bolsa mevzuun dört tarar fim lüzumsuz hava tabakaları ile şişirir, bir sürü parazit hayallerle üslûbu gevşetir ve sarkıtır.

îyi yazıda cümleler ve kelimeler geometrik bir disip­lin altındadır. O kadar yerli yerinde ve biçimli dizilmişler­dir ki, hiç birini kaldıramaz, daha evvele ve daha sonra­ya alamazsınız.

Kötü yazıda ibâre bu simetriden mahrumdur, mevzu daima çarpılır ve ifâde yan yatar.

İyi yazı, okuyanları kâğıdın beyazlığından, satırların siyahlığından uzaklaştırarak, şekillerden ayrı bir muhte­va âlemine götürür. Okuyana, elinde bir kâğıt tuttuğunu, gözlerinin önünde çizgiler olduğunu, bir yazı okuduğu­nu unutturur.

Kötü yazı, okuyanın bu mânâ ve mefhum âlemiyle temasını ikide bir kesen fikir ıttıratsızlıkları, kelime uy­gunsuzlukları ve ifâde ahenksizlikleriyle dikkati hep mevzudan ibâreye, esastan şekle çeker.

İyi yazı, karışık fikirleri sadeleştirir-, kötü yazı, sade fikirleri karıştırır.

  • İyi yazının affetmediği başlıca hatâlar şunlardır:

Tereddüt, tekrar, bulanıklık, ahenksizlik, lâübalilik, filerin bünyesine mensup olmayıp da ona dışardan musal­lat olan hayaller, semboller, teşbihler ve. istiareler, kırıt­malar, yapmacıklar, samimiyetsizlik, ölçüsüzlük, lisanda kelime icatçılığı.

Bu hatâlardan düşünce mi mes’uldür, ifâde mi?

İyi düşünüp kötü ve kötü düşünüp iyi yazanlar var mıdır?

Pişkinliğin, melekenin ve hünerin yazıya birçok ni­metler verdiğini inkâr etmem; fakat bu hüner ne derece ileri gitmiş olursa olsun, iyi yazıyı iyi bir düşünceden ayıramaz. Hem de bu hünere sahip olmak şansı, ancak iyi düşünenlerde vardır.

Şöyle diyebilirim: İyi düşünüp de, meleke eksikliği yüzünden kötü yazanlar olabilir; fakat, kötü düşünüp de meleke sayesinde iyi yazanlar olamaz.

İyi yazı = iyi düşünce -+ meleke.

Öyle ise iyi düşünce üstünde anlaşmalıyız.

Şiir düşüncesini bundan ayırıyorum. İyi yazıdan mak­sadım nesirdir; ne manzume, ne de şiir vizyonları taşıyan ve eskilerin tâbiriyle, mensure. Manzûme ve mensure mevzuumuzun dışında kalınca, iyi yazı muhayyilenin değil, ze­kânın ve gâyet sıkı bir zihin disiplininin emri altına gi­rer.

İyi düşünceyi tarif etmek, koskoca bir psikoloji kita­bının işidir. Burada yapabileceğimiz şey iyi düşüncenin birkaç büyük vasfını tayin etmek.

İyi düşünce, mevzuun ‘esasını kavrar. Onu gruplara ve unsurlara ayırır: Tahlil. Bunlar arasındaki münâsebet­leri bulur: Mukayese. Bu münasebetleri hükümlere bağ­lar: Muhakeme.

İyi düşüncede kabataslak üç safha görünüyor:

  1. Esası kavramak,
  2. Tahlil ve tasnif,
  3. Mukayese ve muhakeme.

İyi yazının yukarda saydığımız vasıfları da iyi düşün­cenin bu üç esaslı hareketinden geliyor:

Birinci hareket: Mevzu iyi kavranmışsa ifâde onun hududundan dışarıya bir kelime taşmaz. Tereddüt, fazla­lık, tekrar ortadan kalkar.

İkinci hareket: Fikirler iyi tahlil ve tasnif edilmişse ibarenin hendesi disiplini elde edilmiş olur. Cümleler ve kelimeler yerlerinden kımıldatılamayacak kadar riyazi nok­talarına oturtulmuş olurlar.

Üçüncü hareket: Mukayese ve muhakeme yerinde ise, bulanıklık, samimiyetsizlik ve fikrin bünyesine mensup ol­mayıp da ona dışardan musallat olan hayaller, semboller, yazı oyunları ve kelime icatları da ortadan kalkar.

Esâsı kavramış, iyi tahlil ve tasnif, iyi mukayese ve muhakeme edilmiş bir düşünce daima en emin ifâde şek­lini bulur. Bu şekil, düşüncenin o üç esaslı hareketinin çizdiği yoldan başka bir şey değildir.

Bu hareketler yanlış veyâ eksik olduğu zaman, mu­hayyile, muhakemenin kusurlarını telâfiye koşar ve ha­yaller, icatlar, oyunlar başlar.

O zaman muharrir bizi mevzuu ile ve fikirleriyle de­ğil, ifâde tarziyle kazanmaya çalışır ve düşüncesinin ki­fayetsizliklerini semboller ve rüyalar içine gizler. Bu hâl, fikir yazılarını fanteziden ayıramayan muharrirlerde çok görülür.

Madem ki iyi yazı, iyi düşünce ile melekenin topla­mına eşittir, bundan ameli bir netice çıkarmak isteyen heveskârlara .verilecek ilk direktif şudur: İyi düşünceyi, çok düşünerek; melekeyi de çok yazarak elde etmek.

KAYNAK: Peyâmi Safa, Sanat – Edebiyat – Tenkit, İst. 1976